Ruĝvela Ŝipo…

Amara pomo...

Amara pomo...

Oni pli ofte okupas sin per objektoj perditaj, ol per la retenataj. Oni revas ne pri la edzo aŭ edzino, kiu estas apude dum la tuta vivo, sed pri iu renkontita antaŭ jaroj kaj neniam revidita…”

Jen alia rakonto de la novelaro Marvirinstrato verkita de Tim Westover. Ĉiokaze la historio temas pri humorŝanĝema viro, kiun liaj malbonaj decidoj puŝis esti noktodeĵoranto de la haveno.

Denove la nostalgio filtriĝas tra la paĝoj de la rakonto. La perdita fratino, la sola patrino kaj la frustrita revema sentaŭgulo estas kompatindaj homoj, kiuj estas viktimoj de malbonŝanco.

La fantomoj revenas per forĵetaĵoj. Parto de la rakonto memoris al mi la filmon La Kadavro de la Fianĉino de fama filmdirektoro Tim Burton. Precize kiam la mortintoj trovis siajn karajn parencojn.

La rakonto alportas al mi du gravajn konsilojn: (1) prizorgu vivantojn pli ol mortintojn  kaj (2) pripensu plenzorge la elektojn. 

 

Nun la pliriĉigo de la vortarsenalo:

Ĝi estis glata kaj plaĉa, semajna enspezo, kaj li elprenis ĝin por pli bone ĝui. Iuj jam mordetis la moneron por kontroli ĝian verecon – kupra koloro estis videbla en la dentospuroj.

Dufoje, trifoja ĝi resaltis de la kajo, kaj fine la rando malbonŝance trovis spacon inter la lignaj tabuloj, kaj la monero malaperis en la maron per aŭdebla “plon”.

Fine Konrad fasonis velon el ruĝa silko, kiu restis de robo farita por Katja. La velo ege plaĉis al ŝi, kaj ŝi brakumis la fraton.

La oldulo portis flavan mantelon, kaj liaj fingroj estis ruĝaj kaj vunditaj pro ŝipa ŝnuro kaj sala vento. “La Damo de Kartoj krozas sub ruĝaj veloj, kaj maristoj, kiu ŝin renkontas, ĉiam estas pli malfeliĉa poste.”

Malgraŭ la malsukcesoj kun “Katja”, aŭ eble por spiti ilin, Konrad volis fariĝi maristo. Unue li enskribiĝis por la vojaĝo al Afriko…

Poste Konrad provis enviciĝi en la mararmeon, kie batalemaj trajtoj estus avantaĝo. Sed la patrino rifuzis doni la necesajn naskiĝdokumentoj el sia kesto.

Fine li estis dungita de veterana fiŝisto. Sed prizorgante la provizojn sur la kajo, Konrad enplektis sin en fiŝreton, kaj anstataŭ zorge liberigi sin li baraktante ŝiris kaj detruis la valoran reton. Tiu lasta okazaĵo – novico kaptis sin anstataŭ fiŝojn! – disvastiĝis rapide en la havenaj trinkejoj, kaj ĉiuj kapitanoj, timante similan farson, rifuzis dungi Konradon.

Fojfoje subita ŝtormo pelis velboaton en la havenon kaj Konrad donis kvitancon por la impostoj. Akcidento en kaldrono de novmoda vaporŝipo devigis ĝis albordiĝi por riparoj.

Sed tiun nokton, en kiu li perdis la moneron, Konrad vidis je distanco lumojn de ŝipo, kaj, kvankam preta kuri kaj krii, li ne faris tion. Hezitigis lin la suferoj de la tago.

Eble la urbanoj prenus torĉojn kaj rabus la ŝipon kiel piratoj, kaj tiam oni vidus blondaharan pupeton dronigitan de kuzo, kaj pentraĵojn forĵetitan senpripense, kaj amatan tason rompitan, kiam oni kolere frapis ĝin kontraŭ tablon dum disputo.

_________________________________________________

Vortdifinoj laŭ Re Vo:

Enspezo.- Enkasigo de mono.

Envicigi.- n.t.

Farso.- Malonga, vulgare komika teatraĵo.

Fasoni.- Doni formon al vesto.

Krozi.- Veturi zigzage en iu regiono por kontroli la surakvan trafikon.

Kvitanco.- Skribaĵo per kiu oni atestas, ke oni bone ricevis leteron aŭ pakaĵon. 

Provizo.- Ago provizi.

Rando.-  Ĉirkaŭa ekstrema parto de io, konsiderata laŭ longo.

Spiti.- Montri al iu, ke oni plezuras kontraŭstarante al lia volo aŭ ke oni estas preta batali kontraŭ li.

Sufero.- n.t.

Torĉo.-  Malnova kruda lumigilo, konsistanta el tordita ŝnuro aŭ ligna bastono ŝmirita per rezino, vasko aŭ peĉo.

Advertisements

Enanimigo…

Toastilo...

Toastilo...

Kion fari kiam onia kuirilo malsanas? La plej facila maniero solvi la problemo estas aĉeti novan kuirilon, sed tio ne estas simpla afero. Kio se la ilo enhavas spiriton de murdisto aŭ drinkulo?

Unue oni devas prizorge kontroli ĉiujn dokumentojn, kiuj certigas, ke nenio  estas misa pri la ilo, kiun oni volas aĉeti. Jejeje, kaj poste oni devas  sekuriĝi, ke la animo de la nova ilo bone kunvivu kun la alia iloj, kiuj jam staras en la domo. Ne farinte tion, oni riskas trovi veran militon en la propra loĝejo.

Nu, tiu ĉi rakonto temas pri kompatinda familio, kiu devas akiri novan toastilon por  revenigi trankilceon, pacon kaj rostitan panon al sia vivo. Ĉu malmultekosta sed danda toastilo estus taŭga por ili?

Por mi, ĝis nun tiu ĉi estas la plej bona rakonto de la novelaro. Tie ĉi Tim Westover uzas kelkajn esprimojn tre kutimajn en la hispana: 

“Iun tagon sinjorino Doppelviv’ rimarkis, ke la fridujo estas tro varma. La manĝaĵoj difektiĝus, se la fridujo ne bone funkcius. Sinjorino Doppelviv’ opiniis tion stranga, ĉar ŝi preskaŭ ne malfermis la fridujon dum la tutan tagon. Ŝi enrigardis la fridujon por vidi mi-ne-scias-kion, kaj la toastilo pepis, kiam ŝi malfermis la pordon.”

“Sed kio pri la bela toastilo, la danda kaj flirtema spritio, kiu jam rompis tiom da koroj en dio-scias-kiom da kuirejoj?”.

Resume, tre amuza rakonto. Ju pli daŭras la legado, des pli pligrandiĝas mia admiron pri la juna aŭtoro kaj pri la fleksebleco de la Esperanto.

Tiuj, kiuj strebas malkovri la sekreton pri la reenkarniĝo, vere devas legi tiun ĉi rakonton kaj la novelaron mem.

Leginte la rakonto, mi havas dubon: kion faras gladilo en la kuirejo?

 

Nun la enriĉigo de la vortarsenalo:

Ŝiaj argumentoj ne plene persvadis la familion, sed pro tio, ke Paĉjo Doppelviv’ sopiris al paco, li konsentis ne eniri la ĉefan butikon Pluranim’, sed viziti la apudan filion, kie oni vendas “alternativojn”.

Deĵorantoj portis frakan veston kaj disdonis keksojn al geknaboj. Junulino, portanta ruĝan jupon, vagadis kun multkoloraj aerobalonetoj.

Eble dudek fojojn en la vivo li rostis panon. Kaj tial oni atendu kelkajn mallertaĵojn de la toastilo – ebla la pano estos tro bruna, aŭ iom tro seka -ĝis ĝi lernos sian novan metion.

Sinjorino Doppelviv’ trovis ege multekostan harbuklilon, kiu portis la nomo de tre konata frizisto. Momente, ŝia kapo ŝvebis. Sed refoje legante la ŝildon, ŝi konstatis, ke temis pri la kuzo de la konata frizisto, kiu hazarde havis la saman nomon.

La postan tagon, zorgoj hejmaj kaj laboraj intervenis, kaj oni devis prokrasti la kuraciston ĝis post la semajfino.

La miksilo grincis kaj knaris, kaj el la gladilo likiĝis akvo per grandaj gutoj. La nadlo de la fonografo gratis sur disko kal eligis teruran viran krion, kaj la lampoj flragis.

Kial la familio Doppleviv’ ne faris pli da demandoj nek mendis konsilon de la kuracisto, antaŭ ol sendi novan toastilon en tiu delikatan medion? Tiaj hastaj agoj povas esti repagataj nur per la ĥaoso kaj damaĝo.

En tiu ĉi toastilo estis la animo de malsana orfa knabo, kiu dum la mallonga vivo neniam manĝis rostitan panon, nur kaĉon kaj ostojn. Ĉu li entute scipovis rosti panon estis dubinda, sed la toastileto estis tiel milda, ke li tute ne kapablis veki konfliktojn.

_________________________________________________________

Vortdifinoj laŭ Re Vo:

Filio.- Institucio, societo, firma dependa de alia ĉefa firmo.

Frizisto.- Barbiro.

Hasta.- Tre aŭ tro rapida; farita sen matura pripenso aŭ preparo.

Kaĉo.- Manĝaĵo simila al mola pasto, farita precipe el faruno miksita kun likvaĵo aŭ legomoj longe kuiritaj kaj duonfluecigitaj per akvo.

Kekso.- Seka, longe konservebla dolĉa, plata kaj relative malgranda bakaĵo destinita por frandado.

Knari.- Seke, akre brui pro skrapado aŭ frotado, malpli akute ol grincado.

Metio.- Manlabora profesio.

Nadlo.- Pintforma metala vergeto.

Prokrasti.- Transmeti al pli malfrua tempo agon, kies tujan plenumon oni rezignas.

003. Majaa Suna Kalendaro…

La 11a de Aŭgusto de 3114 aK

____________________________________________________

Parkeru tiun ĉi gravan daton pro tio, ke tiam la Universo komencis laŭ la antikvaj majaoj.

Hodiaŭ, mi priskribos rapide la majaan sunan kalendaron kaj la kalkuladon de monatoj kaj jaroj laŭ sia sistemo. Unue mi diros, ke la majaoj havis po 20 tagoj monaton, kaj ke ili havis po 18 monatoj jaron. Do, ilia kalkulita jaro konsistis el 360 tagoj. Sed ĉiuj scias ke la majaoj estis precizaj tempokalulantoj do, kie estis la aliaj 5 tagoj?

Ili rimarkis tiujn tagojn, sed ne markis ilin sur la kalendaron. Majaoj kredis, ke tiuj tagoj estas malbonŝancaj kaj malindaj. “Uayeb” nomiĝis la 5 lastaj tagoj de la jaro, kaj dum “Uayeb” neniu laboris, festis eĉ amoris pro tio, ke la majaoj ne sciis, ĉu la mondo daŭrus aŭ ĝi sin detruus.

Tria SkemoJen simpla skemo pri la maniero skribi la daton. La plej antikvaj majaoj gravuris la daton sur rokojn, kiujn ni nomas “Steleo”. Tiuj rokaĵoj konsistis el 5 “skatoletoj”, kiuj staris unu super la aliaj, sammaniere kiel en la nombro-skribado. La unua skatoleto, la plej suba skatoleto, estas por la tagoj (KIN). La dua estas por la monatoj (UINAL) kaj la 3 lastaj skatoletoj estis por la jaro (TUN), dudekjaroj (KATUN) kaj kvarcentjaroj (BAKTUN).

Mi jam diris, ke la majaa jaro nur enhavis 18 monatojn. Do, la dua skatoleto (UINAL) nur povis enhavi iun ajn ciferojn de 1 ĝis 18. La aliaj skatoletoj povis enhavi iun ajn ciferojn de 1 ĝis 19, ĉar ĉiu monato enhavis 20 tagojn.

Parenteze, la signifo de la majaa vorto TUN estas “ROKO”. Fakte, la vorto JARO en la majaa estas “JAAB” sed, ĉar la datoj estis gravuritaj sur rokojn, la majaoj ankaŭ nomis la jaron “TUN”. Tiu ĉi popolo uzis kelkajn kalendarojn, tiu ĉi suna kalendaro estas uzita por kalkuli kaj rimarki iun ajn daton ekde la komenco de la Universo.

Ĉiu tago (KIN) kaj monato (UINAL) nomiĝis laŭ sia propra maniero. Jen iliaj nomoj…

           KINes (tagoj)                             UINALes (monatoj)

01.-  IMIX                                              POP

02.-  IK                                                    UO

03.- AKBAL                                          ZIP

04.- KAN                                                 ZOTZ

05.- CHICCHAN                                TZEC

06.- KIMI                                               XUL

07.- MANIK                                          YAX KIN

08.- LAMAT                                        MOL

09.- MULUK                                        CHEN

10.- OK                                                    YAX

11.- CHUEN                                          ZAK

12.- EB                                                     KEH

13.- BEN                                                 MAK

14.- IX                                                     KAN KIN

15.- MEN                                               MOAN

16.- KIB                                                 PAX

17.- KABAN                                        KAYAB

18.- ETZ’NAB                                    KUKMU

19.- KAUAK                                        UAYEB

20.-  AHAU

La Komenco...

Konsentite kun grava esploristo kaj scienculo de la lasta jarcento Erick S Thompson, kiu prizorgante studis la majaajn kalendarojn, la majaa suna kalendaro komencis la 11an de Aŭgusto de 3114 AK (fakte Thompsos asertis la 13an de Aŭgusto, sed la dato estis korektika de Godman & Martínez). Dekstre vi povas vidi sur la bildo la Steleon de tiu ĉi tago laŭ la antikvaj majaoj. Ili kredis, ke la Universo komencis je la 4 tago de la nula jaro.

Por koni, kiel skribi la nunan daton oni nur necesas kalkuli la tagojn ekde la 11 de Aŭgusto de 3114 aK. Tamen oni devas ankaŭ memori, ke la 5 lastajn tagojn de ĉiu jaro ne kalkuliĝas. Bonvolu ne zorgi, jen la nuna dato sur majaa estelao (tago: BEN, monato: YAX KIN, jaro: 5,196):

Unu miliono sepcent kvardek sepmil kvincent okdek kvar tagoj ekde la komenco

Unu miliono okcent sepdek mil sepcent dek ok majaaj "indaj" tagoj ekde la komenco

Ĉu la mondo finiĝos je la jaro 2012? Kial? 

Fakte, la aŭguro de la majaoj indikas, ke la homaro finos epokon kiam atingos la jaron “Óoxlajun (13) Baktun“. Tio estas (13 x 144,000=) 1’872,000 tagoj poste de la kreigo de la Universo. Kaj laŭ la studiuloj, tiu dato estas precise la 23a de Decembro de 2012.

Ni kontrolu la nombrojn. Laŭ majaoj la jaro enhavis nur 360 “indajn” tagojn, ĉu ne? Ili ankaŭ kalkulis la jarojn po dudekobloj (memoru, ke la majaa numera sistemo estis dudekuma). Do, ĉiu KATUN (dudeko da jaroj) enhavis 720 “indajn” tagojn (360×20=7,200). Dudek KATUN-oj faris unu BAKTUN (kvarcento de jaroj, aŭ dudek de dudekjaroj). Do, ĉiu BAKTUN enhavis 144,000 “indajn” tagojn (7,200×20=144,000).

Nu, laŭ majaoj, 13 BAKTUN estas 1’872,000 “indaj” tagoj. Kiom da “niaj” jaroj estas tiom da “indaj” tagoj? Tio estas facile, nur oni devas dividi 1’872,000 per 365.25 (memoru superjarojn), kaj tio faras 5,125.25, ĉu ne?

Nu, kiom da jaroj pasis ekde 3114 aK ĝis 2012 pK? 3114 + 2012 = 5126. Ĉu vi rigardas? Laŭ la fakuloj, diferenco (0.75 jaroj) plenumiĝas per la tagoj ekde la 23a de Decembro ĝis la 11a de Aŭgusto (la tago de la komenco).

La 23an de Decembro de 2012 ankaŭ okazos la vintra solstico. Mi ne taksas tiun la fino de la mondo, sed la fino de ŝanĝiĝema epoko kaj la komenco de nova tempo, de paca kaj feliĉa vivo por la homaro.

Pipopago…

Alumetlibreto...

Alumetlibreto...

Ne zorgu, ovulineto. Vi ne devas kolekti dentojn… 

Tiu ĉi rakonto temas pri parto de la birdmondo. La pigoj estas birdoj, kiuj kolektas brilantajn objektojn. Laŭdire de la aŭtoro, ankaŭ la pigoj muntas sian bazaron sur la tegmenton de la homa bazaro mem. Tie ili merĉandas aŭ elmontras siajn varojn kaj posedaĵojn. 

Ju pli brilanta la vendaĵo des pli multekosta la prezo. Tamen, en la urbo loĝas pigo, kiu ne ŝatas brilantajn objektojn. Laŭ sia patrino, ĝi estas pigo korpe, sed ne mense. Ĝi nomiĝas Pepoplum, kaj lia scivolemo gvidas ĝin al kurioza trezoro.

La emocio pligrandiĝas kiam la Birdkortumo minacas ĝian solan ŝatokupon: la kolektado de dentoj. Kiu estas la plej loko, kie trovi facile dentojn? Ĉu la lernejo? Ĉu la funebrejo? Ĉu la drinkejo?

Pigoj, agloj, kolomboj, kukoloj, akcipitroj… ĉiuj el ili rolas en tiu ĉi rakonto. Por ĉiuj birdamantoj kaj por ĉiuj, kiuj volas malkovri la sekreton pri la dentfeino, tiu ĉi rakonto enhavas interesaĵojn.  

 

Nun, la pliriĉigo de la vortarsenalo:

La famaj kolektantoj, kiel Bekoblek’, muntas ekspoziciojn de akiritaj trezoroj. Brilaj moneroj, rondaj kovriloj de ladskatoloj, fingringoj kaj fingroringoj, kuleroj, fragmentoj de speguloj.

Lombardistoj, pli ol aliaj urbanoj, suferas pri pigoj, kaj ŝmiras venenon sur iun rebrilantan bagatelaĵon.

Dum la kvin tagoj ĝis la piga bazaro, Pepoplum’ preskaŭ krevas pro senpacienco.

Jam alvenis la prezidanto de la Birdkortumo, kiu estas bela korvino kun preskaŭ purpuraj plumoj. Ŝia vicministro pri komerco kaj sekureco, kalva akcipitro staranta apud ŝi, faras la anoncon.

Kaj malgraŭ ŝiaj antaŭaj promesoj al si, Pepoplum’ ne bekpikas la malamikojn, nek kriĉas nek sakras nek petegas a la Birdokortumo.

Kaj Pepoplum’ ne volas sin tiel kontentigi. La alumetlibretoj en ŝia nesto naŭzas ŝin, kaj ŝi ekflugas el la nesto por esti for, por serĉi denton.

Pepoplum’ gvatas lernejojn, kie geknaboj montras unu al la aliaj la interspacojn, kiuj estis antaŭnelonge okupitaj de dentoj.

Ŝi revenas kun alia bildo – tiu de reĝino rajdanta oran ĉevalon, kun krono kaj pafarko. Tion elektis Pepoplum’, ĉar ŝi kredas ĝin flata al la knabino.

Ĉe la fenestro ŝi hezitas. Ŝi devas certiĝi, ke ne estas kukoloj, kiuj malkaŝus ŝian kontraŭleĝan agadon. Ŝi devas ankoraŭfoje rigardi la flagrantan alumeton.

 

__________________________________________________________

Vortdifino laŭ Re Vo:

AKCIPITRO.- Genro el familio akcipitredoj.

FINGRINGO.- Ĉapeto, en kiun kudrante oni enmetas la ekstremaĵon de fingro por ĝin ŝirmi.

FLAGRANTA.- Eligi tremantan rapide moviĝantan flamon.

FLATI.- Provi plaĉi al iu, provi logi aŭ igi favora iun per troaj laŭdoj. 

GVATI.- Kaŝe, ŝtelume observi, atendi.

KREVI.- Subite rompiĝi pro interna tro granda premforto. 

KRIĈI.- Brui aŭ bleki akre, subite, kiel iu rabobirdoj.

LOBARDI.- Monprunti kontraŭ movebla garantiaĵo en lombardo.

NAŬZI.- Kauzi vomemon.

SAKRI.- Esprimi indignon aŭ koleron por blasfemaj aŭ nedecaj vortoj.

002. Kalkuli majae (dua parto)…

Nu, jam ni scias kiel konstrui iun ajn numeron laŭ la majaa kodo. Mi diris ke la plej amuza afero estas la elparolado pro tio, ke la nombroj ne elparoliĝas kiel en neniu alia lingvo, kiun mi konas. Tie ĉi mi priskribos la metodon.

Unue, oni devas memori, ke ĉiu ciferoj de 1 ĝis 19 havas sian propran nomon (JUN, KA’A, ÓOX, KAN, JO’O…) kaj ke la cifero 0 (JUUB) neniam elparoliĝas.  Por niaj sekvontaj ekzercoj oni uzos nur la ciferojn unu (JUN), du (KA’A) kaj tri (Óox).

Due, ankaŭ oni devas memori, ke la majaoj uzis dudekuman sistemon por kalkuli. Tio estas, ili kalkuli po dudek dudeke. Ili uzis po ĉiu dudekoblo “skatoleton”. Tiu “skatoletoj” staras unu super la aliaj kaj nomiĝas, de sube supren, JUN (unuoj), KAL (dudekoj), BAK (kvarcentoj), ktp. Denove, por nia ekzerso oni uzos la du unuajn skatoletojn.

Jen praktika resumo:

Skemo

Do, komencu:

JunKAL

JunKAL

Ka'aKAL

Ka'aKAL

ÓoxKAL

ÓoxKAL

Kiam cifero staras en la dua skatoleto, oni aldonas al ĝi la finaĵon KAL (tiel nomiĝas la dua skatoleto, ĉu ne?, kaj tiamaniere oni faras kun la tria (BAK), la kvara (PIC), la kvina (KIMBAL), la sesa (KINCHIL) kaj la sepa (ALAU) skatoletoj).

Kontroli la nomojn sube de la maldekstraj bildoj.

 

Unue, grava datumo. La taŭga konjuktio por la konstruado de numeroj estas:

tu

Sed se la vorto, kiu staras poste de “tu”, komencas kun vokalo, do oni devas uzi la vorton “tuj”. Je la nombro-konstruado nur tio okazas kun la nombroj “Óox” (3), “U’uk” (7), “Óoxlajun” (13) kaj “U’uklajun” (17).

Nu, jen la malfacila afero. La majao kutimis pensi estontece. Kiam la numero havas pli ol unu skatoleto (tio estas, kiam la numero estas plia ol 19), oni ĉiam devas pensi en la “sekvontan ciferon”. Bv rigardu la ekzemplon:

2323, ĉu ne? Esperanto oni dirus “dudek tri”. Sed majae oni diras ÓOXtuKA’AKAL. Ĉu vi rigardas la problemon? En la dua skatoleto staras la signo JUN (1), sed oni elparolas KA’A (2). Tio estas la kerno de la konstruado de nombroj. Ĉiam oni diras la sekvontan ciferon. Se estus la signo “KA’A” (2) en la dua skatoleto (tio estas 43, ĉu ne?) oni dirus “ÓOXtuyÓOXKAL”.

Fakte, la majaoj pensis praktike. Kaj ni pensas pli malpli sammaniere.  Rigardu: kiu  estas la nuna jaro? 2009. Kaj al kiu jarcento apartenas la jaro 2009? Al la dekunua jarcento, ĉu ne? Ĉu vi rigardas? Estas la sama koncepto, sed memoru, ke la majaoj uzis dudekuman sistemon.

Nu, jen aliaj ekzemploj:

JuntuKa'akal

JuntuKa'akal

Ka'atuKa'akal

Ka'atuKa'akal

JuntujÓoxkal

JuntujÓoxkal

Ka'atuyÓoxkal

Ka'atuyÓoxkal

JuntuKankal

JuntuKankal

 

 

 

 

 

 

 

Nun, ĉu vi komprenas kial la la nombro-elparolado estas amuza hobio? Unue oni devas ŝanĝi la numeron en dudekuma sistemo, kaj poste oni devas elparoli la signojn laŭ la majaa maniero.

Jen dek aliaj ekzemploj. Kontrolu la elparoladojn selektante la bildojn.

55

55

78

78

127

127

152

152

193

193

 

 

 

 

 

 

 

272

272

296

296

321

321

345

345

373

373

 

 

 

 

 

Marvirinstrato…

Preparante fiŝon...

Preparante fiŝon...

Jen la rakonto, kiu cedas sian propran nomon al la novelaro mem. Denove la ĉefrolulo estas inocenta knabo, ĉi-okaze knabo, kiu revas esti kuraĝa maristo. La beleco de la rakonto troviĝas je metaforoj, komparacioj kaj figuroj:

“Kaj dumvoje mi venkis ĉiujn obstaklojn, ĉu la amason de la kolomboj, kiuj estis la mararmeo de miaj malamikoj, ĉu la pliaĝajn knabojn, kiuj estis malicaj piratoj, ĉu la kotoflaketojn, kiuj estis ŝtormoj kaj kirlakvoj.” 

“La virino respondis per susuro, kiun post streĉa aŭskultado mi komprenis kiel kanton. Sed la melodio estis malkutima. Mi konsciis, ke temis ne pri kanto, sed pri demando, sed demando el bela buŝo, per voĉo kiel mielo.”

La rakonto temas pri knabo, kiu kontaĝis kun bela virino, kiu loĝas sur Marvirinstrato.  Ŝiaj bela haro, kantema parolado kaj stranga “piedirado” ŝajnas motri, ke tiu ĉi virino apartenas al fabela mondo. Ĉu vere?

Plie, mi ŝatas la nomon de la bela virino, Vela, kaj lia familia nomo memoras min pri la familia nomo de Sinjoro Spock (vojaĝo al stelaro). Ambaŭ familiaj nomoj estas neelparoleblaj por homoj:

“Sed ĝi estas stranga nomo por multaj langoj, kun multaj strangaj sonoj, kaj mi trovas ĝin nekomforta. Tial mi min nomas simple Meva, kaj sufiĉas”…

Denove la rakonta stilo estas ligera kaj amuza, kaj la fino de la rakonto estas interesa kaj dubigema.  Certe oni devas legi ĝin kaj la plenan novelaron

 Nun, la enriĉigo de la vortarsenalo:

Tie estis tuta maro de vizaĝoj, kaj la bruo de voĉoj estis kiel muĝo de ondoj. Kion fari, krom plonĝi en la profundon? …

“Oni surtretis miajn piedfingrojn”, mi diris…

Sur la muro pendis oleopentraĵoj de diversaj birdoj – albatrosoj, mevoj kaj ŝternoj…

Kiam mi gustumis la teon, ĝi estis amara kaj tiklis mian gorĝon…

Mia kara venis el la kampoj, kie li laboris en kruelaj muelejoj, farunfabrikoj. Sento de malpureco sekvis ilin tage kaj nokte. Tritiko en la hararo, faruno sur la haŭto…

Anstataŭ tiujn pruvojn mi trovis nur buntkolorajn sapetojn, en formoj de konkoj…

Miaj manoj estis ŝlimaj kaj malpuraj…

Manĝiloj, kiujn makulis dentospuroj, fendetoj…

Mi enrigardis la fenestron. La sama frataso troviĝis ene…

Tiuj ankroj, marmapoj, ŝipetoj kaj gravuraĵoj pli taŭgas por soleca edzino de maristo, ol por marvirino…

Sinjorino Meva staris ĉe la fino de la kajo. Ŝia bluverda jupo  brilegis en la plena suno. De la bluflaga ŝipo oni mallevis ŝalupon...

 ____________________________________________________________

Vortdifinoj laŭ Re Vo:

Ajlo.Specio de ajlo, uzata kiel spiaĉo kaj kuracilo. 

Amara.Maldolĉa por la gusto, kiel galo, aloo, genciano…

Fatraso.- n.t.

Fendo.- Mallarĝa laŭlonga truo.

Flako.Malgranda kvanto da akvo aŭ alia likvaĵo, restanta en kavaĵo.

Gravuri.- Desegni sur ligno, ŝtono, metalo per pinta ŝtala ilo aŭ per acido.

Kajo.- Teraso aranĝita por facila aliro al veturilo.

Plonĝi.- Lerte sin ĵeti en akvon por naĝi.

Rubo.- Rompitaĵoj el ruinigita konstruo.

Sapo.- Miksaĵo el graso kaj alkalaĵo, uzata por lavepurigi.

Svingi.- Moveti ion rapide kaj ripete, ĉiudirekten rapide skaudi.

Ŝalupo.-  Granda boato.

Ŝlimo.- Akvemoligita kota tero kuŝanta sur mundo de maro, lago, rivero aŭ simila akvejo.

Ŝterno.- n.t.

Tikli.- Kauzi per delikataj kaj ripetaj ektuŝoj de iuj partoj de la korpo sentumaĵon, kiu estigas konvulsian ridon.

Treti.- Premi per piedoj.

Tritiko.- Genro el familio poacoj, greno el kies grajnoj oni faras blankan farunon.

001. Kalkuli majae (una parto)…

Praktikante la kalkuladon afrikanse mi memoris, ke la kalkulado majae estas tre trankviliga. Antaŭ unu jaro dum la lecionoj de la majaa, la instruisto klarigis al mi la manieron de kalkuli kiel la antikvaj majaoj.  Krom lernaĵo, la majaa kalkulado ankaŭ estas amuza hobio.

Unue oni devas ekscii ke la majaa kalkulado estas dudekuma sistemo tiel, ke ĝi enhavas dudek ciferojn. Jen siaj nomoj kaj signoj…

Numerilo

___________________________________________________________

Elparolado (la litero substrekita indikas la acenton)…

JUN (1) / ĥun /                                           BULUK (11) /buluk /

KA’A (2) / ka-a /                                         LAJ’KA (12) / laĥ-ka /

ÓOX (3) /o/                                            ÓOXLAJUN (13) / ooŝlaĥun /

KAN (4) / kan /                                          KANLAJUN (14) / kanlaĥun /

JO’O (5) / ĥo-o /                                        JO’OLAJUN (15) / ĥo-olaĥun /

WAAK (6) / uaak /                                   WAAKLAJUN (16) / uaaklaĥun /

U’UK (7) / u-uk /                                      U’UKLAJUN (17) / u-uklaĥun /

WAXAK (8) / uaŝak /                              WAXAKLAJUN (18) / uaŝaklaĥun /

BOLON (9) / bolon /                               BOLONLAJUN (19) / bolonlaĥun /

LAJUN (10) / laĥun /                            JUUB (0) / ĥuub /

___________________________________________________________

La lasta signo ne reprezentas  “dudek” sed “nulo”. Kvankam oni povas nomi ĝin diversmaniere (juub-heliko, mix ba’al-nenio, paach-konklo…), kiam oni diras iun ajn numeron la “juub” ne elparoliĝas, same kiel en la hispana, la angla…

Oni povas rimarki la logiko, ĉu ne? Nia dekuma sistemo enhavas nur DEK ciferojn (0-9) kaj ilia dudekuma sistemo enhavas DUDEK ciferojn (0-19).

Nu, nun mi priskribos la nombro-konstruadon. En nia dekuma sistemo, por konstrui numerojn oni metis iun ajn ciferojn (0-9) en abstraktajn “skatoletojn” nomatajn, laŭsitue de dekstre maldekstren, unoj, dekoj,  centoj, miloj, dekmiloj, ktp. En la majaa dudekuma sistemo, tiuj abstraktaj “skatoletoj” staras unu super la alia kaj ili reprezantas, laŭsitue de malsupre supren, unoj, dudekoj, kvarcentoj, okmiloj, cent sesdek miloj, tri milionoj ducent miloj, ktp. 

Ne konfuziĝu: 1×1 =1  (unu), 1 x 20 =  20 (dudek), 20 x 20= 400 (kvarcent), 400 x 20 = 8000 (ok mil), 8000 x 20 = 160000 (cent sesdek mil), 160000 x 20 = 3200000 (tri milionoj ducent mil)…

Kompreneble, tiuj ĉi abstraktaj “skatoletoj” havas siajn proprajn majaajn nomojn. Verŝajne oni bezonas kontroli la sekvontan skemon por plenkompreni la nombrokonstruadon majae:

Komparacio

JUN /ĥun/(1′ j), KAL /kal/(20′ j), BAK/bak/(400′ j), PIC /pik/ (8,000′ j), KALAB /kalab/ (160,000′ j), KINCHIL /kinĉil / (3’200,000′ j), ALAU / Alau /(64’000,000′ j).

20Ni komencu. Kiel skribi la nombron 20. Memoru ke la plej alta  la cifero estas BOLONLAJUN (19), do ni necesas 2 skatoleton. En la supran skatoleton ni metas la signon JUN (1), kaj en la suban skatelon ni metas la signon JUUB (0). Oni elparolas ĝin JUN (1) KAL (la nomo de la dua skatoleto, kiu reprezentas la dudekojn, ĉu ne?) = JUNKAL.

3030? Se oni metas la signon KA (2) en la duan skatoleton, do fariĝis la numero 40 (KAKAL). Sed KAKAL estas pli ol 30. Se oni metas la signon JUN (1) en la duan skatoleton, do fariĝis la numero 20 (KAKAL), sed tiu ĉi numero estas malpli ol 30. Kion fari? Oni metu la signon JUN (1) en la duan skatoleton kaj la signon LAJUN (10) en la unuan skatoleton. Do, la numero 30 estas majae KAKAL LAJUN.

Jen simpla metodo por la nombrokonstruado: Unue parkerigu “20, 400, 8,000” (jes, ni kalkulos nur ĝis 0k mil). Nu, kiam oni havas iun ajn numeron, oni devas cerbumi, ĉu la numero estas pli aŭ malpli ol 20, 400, 8000? Tial oni devenos kiom da skatoletoj necesos. Ekzemple: 4,582? Ĉu 4,582 esta pli ol 20? JES, do ĉu 4,582 estas pli ol 400? JES, do 4,582 estas pli ol 8,000? NE, haltu! Do, por skribi la nombron 4,582 oni necesos 3 skatoleton.

4,400 +

4,400 +

180 +

180 +

2 =

2 =

4,582

4,582

Do, komencu plenumante la trian skatoleton (la supran skatoleton). Memoru ke tiu ĉi stakatoleto nomiĝas BAK. Nu, se oni metas JUN (1) do fariĝas 400, ĉu ne? (1×400=400).  Se oni metas KA’A (2) do fariĝas 800 (2×400=800)… Oni devas kontroli kelkajn ciferojn ĝis atingi tiun, kiu estas la pli granda kiu ne estas plia ol la celanta numero. Je tiu ĉi ekzemplo, la ĝusta cifero estas BULUK (11) pro tio, ke 11×400= 4,400. Se oni metus LAJ’KA (12), do la numero estus plia ol 4,582 (12×400=4,800). Do, ni metas signon BULUK en la skatoleton BAK.

Nun restas 182, ĉu ne? Oni devas ripeti la metodon por la duan skatoleton, kiu nomiĝas KAL. Se oni metas JUN (1), do fariĝas 20 (1×20=20). Se oni metas KA’A(2), do fariĝas 40 (2×20=400). Ktp. Se oni metas BOLON (9), do fariĝas 180. Ni haltas kaj metas BOLON en la skatoleton KAL.

Nun restas 2, ĉu ne? Do, ni metas KA’AN (2) en la unuan (suban) skatoleton. Kaj jen 4,482 majae. La nombrokonstruado estas simpla tiam, kiam oni konstante praktikadas. La majaa kalkulado estas bona cerba ekzerco, kiu faras niajn mensonj pli viglaj.

Jen kelkaj aliaj ekzemploj, kie troviĝas gravaj jaroj por homaro:

2009

2009

1969

1969

1945

1945

1887

1887

1492

1492

476

476

 

 

 

 

 

 

 

 

La metodo, kiun mi proponis antaŭe, similas a la komputila sistemo nomata “RECURSIÓN”. Aaa, alia bela memoro. Se mi volus instrui al mia komputilo kiel konstrui iun ajn numeron majae, jen la proceduro, kiun mi skribus en ĝia programo:

——————————————————————————————

PROCEDO nombro-konstruado (numero, skatoleto);
KOMENCU
SE skatoleto > 1 DO
KOMENCU
SE numero > skatoleto * 20 - 1 DO
nombro-konstruado (numero, skatoleto * 20);
KROME
KOMENCU
SKRIBU (numero/skatoleto);
nombro-konstruado (KVOCIENTO(numero/skatoleto), skatoleto/20)
FINU
FINU
FINU;

—————————————————————————————–

Nun, oni devas praktiki la nombro-konstruado. Se estas alia afero pli amuza ol la skribado de numeroj. Tiu estas la elparolado. Kial? Ĉar ne ĉiam oni elparolas la numeron kiel ĝi skribiĝas. Sed pri tio mi skribos poste…

PD. Bv perdoni miajn fikvalitajn skemojn. Nuntempe nur mi povas uzi la programon “Paint Brush” de Vindoso por krei bildojn…